Streptokokken bij paarden: symptomen en behandeling

Streptococcus equi subspecies zooepidemicus, meestal afgekort tot Strep zoo, is een van de bacteriën die het vaakst een rol spelen bij ziekte bij paarden. De bacterie leeft onopgemerkt op de huid en slijmvliezen van de meeste gezonde paarden en veroorzaakt pas problemen wanneer de weerstand van het dier is verlaagd. Dan blijkt hij bijzonder veelzijdig: hij veroorzaakt secundaire luchtweginfecties, wond- en huidinfecties, infecties bij pasgeboren veulens, en hij is de meest voorkomende bacteriële oorzaak van onvruchtbaarheid bij fokmerries.

Dit artikel legt uit wat Strep zoo is, waarin hij verschilt van de bacterie die droes veroorzaakt, welke verschijnselen hij geeft, of hij besmettelijk is en hoe hij wordt behandeld, inclusief de reden waarom één verborgen vorm van deze infectie zo moeilijk is aan te tonen.

Wat is Streptococcus zooepidemicus?

Strep zoo is een bèta-hemolytische streptokok (Lancefield-groep C). Het is een opportunistische ziekteverwekker: een normale bewoner van de bovenste luchtwegen, de huid en het onderste geslachtsapparaat, die bij een gezond paard geen kwaad doet. Hij wordt pas een probleem wanneer iets anders het paard eerst verzwakt, een virusinfectie, transportstress, een verlossingsletsel of een wond, waardoor de bacteriën de kans krijgen zich te vermenigvuldigen en binnen te dringen.

Strep zoo en Strep equi: niet dezelfde ziekte

Dit is het meest voorkomende misverstand. Er bestaan twee nauw verwante ondersoorten:

• Streptococcus equi subsp. equi veroorzaakt droes, een specifieke, zeer besmettelijke ziekte met abcessen van de lymfeknopen. Dit is een obligate ziekteverwekker.
• Streptococcus equi subsp. zooepidemicus (Strep zoo) is de opportunist die hier wordt beschreven. Hij veroorzaakt geen droes, is veel minder besmettelijk en geeft een reeks secundaire infecties in plaats van één specifiek ziektebeeld.

Symptomen van Streptococcus zooepidemicus bij paarden

Omdat Strep zoo verschillende orgaanstelsels kan infecteren, hangen de verschijnselen af van de plaats waar de infectie zich vastzet.

Luchtweginfectie

Strep zoo is de meest voorkomende bacteriële complicatie van virale luchtweginfecties en van lange transporten (soms transportkoorts genoemd). Verschijnselen zijn koorts, neusuitvloeiing, hoesten en in ernstige gevallen longontsteking of pleuropneumonie. Meestal is hij een secundaire indringer, nadat een virus of stress het slijmvlies van de luchtwegen heeft beschadigd.

Streptokokken in de baarmoeder van de merrie (baarmoederontsteking)

Bij fokmerries is Strep zoo de belangrijkste bacteriële oorzaak van endometritis. In een Duits onderzoek onder 28.887 endometriummonsters waren bèta-hemolytische streptokokken goed voor "79,7% van alle positieve kweken" (Köhne et al., 2024). Hier ligt het probleem anders: de infectie verloopt vaak subklinisch, zonder duidelijke verschijnselen. De merrie cycleert normaal en oogt gezond, maar wordt herhaaldelijk niet drachtig of verliest de dracht vroegtijdig. Deze verborgen vorm komt hieronder aan bod.

Wonden, huid en veulens

Strep zoo infecteert ook wonden en operatiewonden, en bij pasgeboren veulens kan hij gewrichtsontstekingen (veulenkreupelheid) en bloedvergiftiging (septikemie) veroorzaken. Een aandachtspunt voor eigenaren: Strep zoo is af en toe zoönotisch, dus basale hygiëne rond zieke paarden is verstandig.

Is Streptococcus zooepidemicus besmettelijk?

Ja, maar veel minder dan droes. Hij kan zich tussen paarden verspreiden via direct contact en via luchtwegsecreet, en hij is al aanwezig in de meeste paardenpopulaties. Omdat hij een opportunist is en geen obligate ziekteverwekker, veroorzaakt hij doorgaans alleen ziekte wanneer het ontvangende paard al onder stress staat of een verminderde weerstand heeft. Hij raast niet door een stal zoals droes dat doet. Verstandige bioveiligheidsmaatregelen rond een ziek paard blijven niettemin zinvol.

Behandeling van Streptococcus zooepidemicus

Strep zoo is doorgaans zeer gevoelig voor penicilline, dat het antibioticum van eerste keuze blijft, waar mogelijk gestuurd door kweek en gevoeligheidsbepaling. Hetzelfde Duitse onderzoek vond dat "99,5% van de bèta-hemolytische streptokokken penicillinegevoelig was, met multiresistentie bij slechts 3,1% van de isolaten" (Köhne et al., 2024). Bij een actieve infectie, een wond of een luchtwegprobleem is de behandeling over het algemeen eenvoudig.

Er is één belangrijk voorbehoud. Antibiotica werken alleen op bacteriën die actief groeien. En in één omgeving, de baarmoeder van de merrie, heeft Strep zoo een manier gevonden om precies dat te vermijden.

Het verborgen probleem bij fokmerries: slapende Strep zoo

Bij chronisch geïnfecteerde merries zit Strep zoo niet op het oppervlak van het slijmvlies, maar in haarden 300 tot 500 micrometer onder het epitheel (Petersen et al., 2009). Daar kan de bacterie overschakelen naar een slapende toestand met een sterk verlaagd metabolisme (Petersen et al., 2015). In deze toestand stoppen de bacteriën met delen, met twee gevolgen die de klassieke probleemmerrie zo frustrerend maken:

• Standaardswabs komen schoon terug. Kweken berust erop dat bacteriën op een plaat groeien; slapende bacteriën groeien niet, waardoor de swab vals-negatief is terwijl de infectie wel degelijk aanwezig is en de dracht verhindert.
• Antibiotica ruimen hem niet op. Een slapende bacterie die zich niet deelt, wordt niet gedood door penicilline. De merrie lijkt te reageren en wordt het volgende seizoen opnieuw niet drachtig.

Daarom kan een merrie een schone kweek, een normaal onderzoek en een vruchtbare hengst hebben en toch seizoen na seizoen niet drachtig worden.

De uitweg is om de slapende bacteriën eerst te reactiveren, zodat ze aantoonbaar en behandelbaar worden. Dat is wat bActivate doet: de dierenarts brengt het voedingsmedium in de baarmoeder in en neemt 48 uur later een tweede kweek af. Eerder onzichtbare Strep zoo groeit nu op een standaardkweek, en de dierenarts kan de bacterie identificeren en na een gevoeligheidsbepaling gericht behandelen. In het onderzoek waarop de methode berust, werd Strep zoo na activering bij 64% van de merries aangetoond, zonder activering bij 8% (Petersen et al., 2015). In een veldstudie in het Hagyard Equine Medical Institute in Kentucky werden 64 probleemmerries op deze manier onderzocht, behandeld en gedekt; 83% werd drachtig. De studie had geen placebogroep, het cijfer beschrijft dus de hele aanpak van diagnose en diergeneeskundige behandeling (Clinical Theriogenology 2014). Bij Kildangan Stud in Ierland lag het drachtigheidspercentage op 89% (Journal of Equine Veterinary Science 2018).

bActivate is een diagnostisch hulpmiddel, geen behandeling op zichzelf, en geldt uitsluitend voor deze slapende vorm in de baarmoeder, niet voor luchtweg- of wondinfecties, die goed reageren op standaard antibiotische therapie.

Streptokokken in de baarmoeder van de merrie: wat te doen?

Zijn bij uw merrie streptokokken in de baarmoeder aangetoond, of wordt ze ondanks een "schone" swab herhaaldelijk niet drachtig, dan is dat werk voor uw dierenarts, niet voor huismiddeltjes. De route in het kort:

1. Kweek en gevoeligheidsbepaling vóór elke behandeling. Bij een actieve infectie werkt penicilline vrijwel altijd (Köhne et al., 2024).
2. Dieper zoeken als de swab schoon is. De standaardswab vindt maar 34% van de baarmoederinfecties, een biopsiekweek 82% (Nielsen, 2005). Meer daarover in Baarmoederswab bij de merrie: wat hij laat zien, wat hij mist.
3. Activeren, dan kweken. Bij een vermoeden van slapende streptokokken activeert de dierenarts de bacteriën met bActivate en neemt 48 uur later het monster. Protocol en bestelbron staan op de pagina voor dierenartsen.
4. Behandelen, dan dekken. Na een gerichte behandeling wordt de merrie in de volgende cyclus gedekt.

Veelgestelde vragen

Is Streptococcus zooepidemicus hetzelfde als droes?
Nee. Droes wordt veroorzaakt door Streptococcus equi subspecies equi. Strep zoo is een andere, opportunistische ondersoort die secundaire infecties veroorzaakt en veel minder besmettelijk is.

Welk antibioticum werkt tegen Strep zoo bij paarden?
Penicilline is meestal de eerste keuze, bij voorkeur gestuurd door kweek en gevoeligheidsbepaling. Het werkt goed bij actieve infecties, maar niet bij slapende bacteriën in de baarmoeder die zich niet vermenigvuldigen.

Waarom heeft mijn merrie een schone swab en wordt ze toch niet drachtig?
Omdat slapende Strep zoo diep in het baarmoederslijmvlies niet groeit op een standaardkweek. De swab is daardoor negatief terwijl de infectie er nog steeds is. Door de bacteriën vóór het kweken te reactiveren, worden ze wel zichtbaar.

Wat te doen bij streptokokken in de baarmoeder van de merrie?
Kweek en gevoeligheidsbepaling, daarna gericht behandelen, bij een actieve infectie meestal met penicilline. Wordt de merrie ondanks een schone swab herhaaldelijk niet drachtig, dan moet de dierenarts dieper zoeken: biopsie, spoeling of activering van de slapende bacteriën vóór de kweek.

Kan Streptococcus zooepidemicus mensen infecteren?
Zelden. Humane gevallen komen weinig voor en houden meestal verband met ongepasteuriseerde zuivel of nauw contact met besmette dieren.

Bronnen

• Köhne M, et al. Frequency of potentially pathogenic bacterial and fungal isolates among 28,887 endometrial samples from mares. Journal of Equine Veterinary Science 2024;133:105008. Link
• Petersen MR, et al. Activation of persistent Streptococcus equi subspecies zooepidemicus in mares with subclinical endometritis. Veterinary Microbiology 2015;179(1-2):119-125. PMID 26123371
• Nielsen JM. Endometritis in the mare: a diagnostic study comparing cultures from swab and biopsy. Theriogenology 2005;64(3):510-518. PMID 15978661
• Petersen MR, Nielsen JM, Lehn-Jensen H, Bojesen AM. Streptococcus equi subspecies zooepidemicus resides deep in the chronically infected endometrium of mares. Clinical Theriogenology 2009;1(1):393-409. Link
• Petersen MR, Bojesen AM. Veldstudie in het Hagyard Equine Medical Institute, Kentucky: 64 probleemmerries. Clinical Theriogenology 2014;6(3):313-314 (congresbijdrage, zonder placebogroep).
• Petersen MR, Rosenbrock A, Osborne M, Bojesen AM. High Prevalence of Subclinical Endometritis in Problem Mares, Effect of Activation and Treatment on Fertility. Journal of Equine Veterinary Science 2018;66:117 (congresbijdrage). doi.org/10.1016/j.jevs.2018.05.162

Verder lezen

• The Horse: What's Plaguing Your Problem Mare?

Beheert u een merrie die ondanks schone swabs steeds niet drachtig wordt, dan is een verborgen Strep zoo-infectie een waarschijnlijke verklaring. Hoe het aantonen in zijn werk gaat, leest u op de pagina voor dierenartsen; alle studies op bewijsniveau vindt u onder Studies.